منوی اصلی
Skip Navigation Links
عناوین آخرین مقالات
نظر سنجی
آمار بازدید سایت
آداب فردی و اجتماعی
پیامبرﷺ فرستادۀ خداﷻ معلم ایمان، عبادات، احکام واخلاق وآداب بود وهمۀ خوبیها را دراین راستا بیان نموده وگفته های خود را عملاً انجام داده تا امت به وی اقتدا کنند. پس سیرت مطهره پیامبر ﷺ هم تعلیم وآموزش بود وهم تربیت وپرورش، آداب زندگی فردی واجتماعی را از تولد تا وفات بیان نموده، سیرت طیبه پیامبرﷺ به انسان می آموزاند که زندگی خود را با اخلاق اسلامی وآداب اجتماعی زینت بخشد. زیرا سنن و آداب اسلامی با فطرت انسانی کاملاً مؤافق و ساز گار است. سنن و آداب اسلامی انسان را درخوردن و نوشیدن، در خوابیدن و پوشیدن، درنشستن و برخواستن، درسیرت و صورت ازتمام حیوانات مُجزّا می کند. آنهائی که درسنن وآداب از پیامبرﷺ پیروی نمی کنند، زندگی شان به حیوانیت نزدیک تر است تا به انسانیت، چنانچه قرآن کریم می فرماید: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأ کُلُونَ کَمَا تَأکُلُ الأنعَام  ( محمد/12). ترجمه: "آنانی که کفر ورزیده اند لذت و بهره می برند و می خورند چنانچه که چهار پایان می خورند". با تأسف در عصرحاضر، مردم در خوردن و نوشیدن، درقیافه و شکل و صورت ظاهری و بخش های دیگر، طرز زندگی اروپا و امریکا را اُلگُو و اُسوۀ خود قرارداده اند، به غیرچون و چرا و با نهایت اشتیاق به آن عمل می کنند. هستند کسانی که بظاهرخود را مسلمان می دانند، و ادعا دارند که اُمت محمد ﷺ هستند، ولی طرز زندگی و روش اخلاقی پیشوای اسلام محمد ﷺ را عار وننگ می دانند. و عمل کردن به روش سنت های محمد ﷺ را عقب گرائی و مایۀ شرم ساری و بد نامی می پندارند و به دیگران تبلیغ می کنند. پس احساس شرم و حقارت کردن از روش و تعلیمات کسی که شفیع مسلمانها است، و خداوند وی را به حیث اُلگُو و نمونه فرستاده و محبت خود را موقوف به پیروی او قرار داده، کاملاً حماقت و بی خبری و بی خردی است. چنانچه میفرماید:  قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ ﴿ آل عمران: 31﴾. ترجمه" بگو: « اگر خدا را دوست می دارید، پس از من پیروی کنید، تا خدا شما را دوست بدارد، و گناهانتان را برایتان بیامرزد، و خداوند آمرزنده ی مهربان است. مقدمات آداب 1- تعریف آداب: ادب درلغت: آداب جمع ادب است به معنای روشهای نیکو، عادات و رسوم پسندیده. ادب دراصطلاح: الف ـ عبارت است از شناخت هرآن چیزی که انسان را از تمام انواع خطا باز دارد. (تعرفات جرجانی) ب ـ ملکه ای است که انسان را از ناسزاها باز می دارد. (لغت نامۀ دهخدا) ج ـ عبارت است ازجمع شدن خصلت های خیر در انسان. (مدارج السالکین) اول ـ ادب با خدا برسه قسم است: 1- نگاه داشتن معاملات از اینکه منجر به نقض امرخدا گردد. 2- نگاه داشتن قلب از اینکه ملتفت به غیرالله گردد. 3- نگاه داشتن إراده از اینکه معلق گردد به آنچه که سبب غضب خداﷻ می گردد. دوم ـ ادب با پیامبر ﷺ: ادب با پیامبرخداﷻ عبارت است: از تسلیم کامل و فرمانبر داری از اوامر او، و پذیرفتن اخبار او، به غیر چون و چرا. سوم ـ ادب با خلق خداﷻ: ادب با خلق خدا ﷻ عبارت است از برخورد نمودن مطابق به مراتب شأن: 1- با والدین ادب خاص است. 2- با عالم ادب خاص است. 3- با سلاطین (اهل اقتدار) ادب خاص است که لایق به حالشان است. 4- با رُفقا و همنشینان ادبی است که مناسب با حالشان است. 5- با بیگانه گان ادبی است که غیر از ادب با اقرباء است. 6- با مهمانان ادبی است که غیر از ادب با اهل و اقارب است. خلاصه: از نگاه شریعت اسلامی در هرحالت آداب خاصی است: در وقت خوردن آداب است، در نوشیدن آداب است، درسواری آداب است، در دخول وخروج از منزل آداب است، در سفر و اقامت و خواب آداب است، در حالت بول آداب است، درحالت سخن گفتن، سماع و سکوت آداب است. ضرورت به آداب: ضرورت به آداب را می توان در این جمله تمثیل کرد که : آداب کامل در انسان، علایم و عنوان سعادت و کامیابی او است. و قلَّت ادب علایم و نشان هلاکت انسان است. علامه ابن قیم (رحمه الله) در مدارج السالکین می نویسد: « الدین کُله ادبٌ » اوامر دینی تماماً ادب است. اقوال علما در مورد به ضرورت ادب: الف ـ عبد الله ابن مبارک می گوید: ما به آموختن ادبِ کمتر، نسبت به علم بیشتر محتاج تریم. ب ـ نوری می گوید: کسیکه ادب را در وقت آن اجرا نکند، وقت غضب را برآن اجرا می کند. ج ـ نمیرابن اوس می گوید: صلاح از جانب خدا ﷻ و ادب از جانب آباء است. به چند نمونه از آدابی که رسول الله ﷺ به آن امر فرموده اند اشاره می کنیم: ( ... آداب فردی ...) الف: « آداب عیادت مریض » عیادت مریض: یعنی به خاطر احوال پرسی مریضی رفتن. ازجمله سنت های شرعی و آداب اسلامی عیادت مریض است که پیامبرﷺ در این باره تأکید نموده وخود به عیادت مریضان رفته و برایشان دعای خیر نموده و تسلی داده است، و مسلمانان را نیز به این سنت امرنموده اند. پیامبرﷺ علاوه بر ذکر اهمیت و فضیلت بیش ازحد عیادت، بعضی آدابی را نیز برای آن بیان فرموده اند که ازجمله آداب عیادت از این قرار است: 1ـ بعد ازتقدیم سلام، بالای سرمریض نشسته، و برای مریض گفته شود: « کـَیفَ تـَجدُکَ؟ » طبیعتت چطور است؟. 2ـ بعداً تسلی داده گفته شود: ( لا بَأسَ طَهُورٌ إنشاءَ اللهُ ) رواه البخاری جای پریشانی نیست، اگرخدا بخواهد به واسطۀ همین بیماری گناهانت را زایل میگرداند. 3- شخصی که به عیادت مریض می رود، در کنار مریض نشسته، برایش سخنان تسلی بخش و شفایابی را گفته، او را به صبر و شکر توصیه نماید. و ذهن مریض را به این امر متوجه و معطوف نگهدارد که مریضی نیز برای مسلمان رحمت الهی می باشد، زیرا رسیدن کوچکترین تدرد و ناراحتی برای مسلمان، کفّارۀ گناهان و تقصیراتش می گردد. 4ـ اگر بیماری، مریضی او شدید باشد نباید زمان طولانی نزد مریض نشست. دعاء برای مریض: 1ـ « بِسمِ اللهِ أرقِیکَ، مِن کُلِّ شَیءٍ یُؤذِیکَ، مِن شَرِّ کُلّ نَفس ٍ أو عِین ٍ حَاسِدٍ، اَللهُ یَشفِیکَ، بـِسمِ اللهِ أرقِیکَ»رواه مسلم (2186). بنام الله تو را رُقیه می کنم از هر چیزی که به تو آزار و اذیتی برساند و از شر هر نفس یا چشم حسود، الله تعالی شفایت می دهد، بنام الله تو را رقیه می کنم. 2ـ « اَللهُمَّ رَبِّ النَاسِ اَذهَبِ البَأسَ وَ اشفِ اَنتَ الشَّافِی لاَ شِفَاءَ اِلاَ شِفَاءُکَ شِفاءً لاَ یُغَادِرُ سَقَماً» متفق علیه. از اُم المومنین عایشه (رضی الله عنها) روایت است که رسول الله ﷺ هنگام عیادت از بیماران، دست راست خود را بالای جسم مریض کشیده و دعا می فرمود: « ای پروردگار انسانها! رنج و تکلیف این مریض را دور ساز، و شفا بخش که توشفا دهنده هستی، شفا بخشیدن خاص تراست، این مریض را شفای کامل بخش که اثر بیماری در وجودش باقی نماند.» ب: « آداب خواب » 1- پیامبرﷺ میفرماید: هنگام خواب چراغ را خاموش کنید. 2-هنگام استراحت رخت خواب (بستر) را بتکانید، با وضو بر پهلوی راست خوابیده، دست راست را زیر رخسار بگذارید. رواه البخاری 3-بر چهره خوابیدن مورد پسند خداوند ﷻ نیست. 4-برسقفی که ستون ندارد و مورد اعتماد نیست نخوابید. رواه الترمذی 5-کسی که از خواب بیدار می شود، هرگز دست خود را در ظرف آب داخل نکند، تا اینکه سه مرتبه دستان خود را بشوید، زیرا نمی داند که در طول شب دستش کجا بوده است. رواه البخاری 6-پیامبرﷺ ارشاد فرموده: اگر کسی از خواب بیدار شد و طهارت کرد، سه بار بینی خود را فشرده تمیز کند؛ زیرا که شیطان شب را در خیشوم (سوراخ) بینی او گذرانیده است. رواه البخاری آداب دعای خواب: 1- وقتی که انسان در بسترداخل می شود سوره های: ( قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ . قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ . قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ) را سه بار خوانده به کف هردو دست فوت کرده شود، و بعداً از سر شروع کند هرجائی از بدنش که دستانش می رسید بكشد. 2- خواندن آیه:255 بقره (آیت الکرسی) نیز در روایت امام بخاری وارد شده است. کسیکه این را دربسترش بخواند تا صبح محافظی ازجانب خداوند بروی است و شیطان نمی تواند به او نزدیک شود. 3- کوتاه ترین دعای خواب « بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ أَمُوتُ وَ أَحْيَا » الهی به نام تو میمرم (میخوابم) و زنده می شوم (بیدارمیشوم). 4- و نیز ادعیۀ مأثور دیگر درآداب خواب وارد گردیده است، مثل خواندن آیۀ:285ـ 286 آخر سورۀ بقره و ... ت: « آداب عطسه » 1-پیامبرﷺ فرمودند: اگرکسی از شما عطسه زد باید: ( اَلحَمدُ لله) بگوید، و کسی که می شنود در جواب الحمدُ لله عطسه کننده ( یَرحَمَکَ الله) بگوید. شخص عطسه کننده در جواب آن ( یَهدِ یکُمُ اللهُ وَ یُصلِح بَالَکُم ) بگوید. 2ـ عطسه کننده با پارچه چهره خود را بپوشاند و نگذارد تا صدای عطسه و مخاط بلند شود. نتیجه گیری این بخش: در پرتو مباحث فوق به وضاحت روشن گردید که تمام قوانین اسلامی راجع به آداب و اخلاق، فطری و طبعی بوده، همگام با واقعیت های خِلقِی انسان است. پس دوری از اخلاق اسلامی و آداب اجتماعی تنها یک جرم شرعی پنداشته نمی شود، بلکه مقابله با اصل خلقت و طبیعت انسان است. لازم است که مطابق به عقل و منطق سلیم بپذیریم که: حفظ اخلاق اسلامی در واقع حفظ صحت و عقل و جسم انسان است. پس اگرهمه مبحث را در یک جمله نتیجه گیری کنیم اینست که: رعایت اخلاق اسلامی و تطبیق احکام شرعی ، در واقع نجات و وقایه از همه امراض کشنده و ناعلاج معاصر است. (... آداب اجتماعی ...) تطبیق و اجرای آداب اجتماعی در شریعت اسلامی یکی از امور مهم و ضروری پنداشته می شود که برمرد و زن، کوچک و بزرگ، حاکم و محکوم و همه اقشار ملت اسلامی نهادینه گردیده است. از آن جمله یکی هم تقدیم تحفه: السَلاَمُ عَلیکُم است که بالفاظ خاصی تقدیم و به اسلوب معین استماع و به لفظ وعَلیکُمُ السَلام جواب داده می شود. حکم سلام در اسلام: تقدیم سلام از نگاه فقهی وحقوقی نه فرض است و نه واجب، بلکه فقهای اسلام می فرمایند: حکم سلام در اسلام سنت است و جواب آن واجب است، به این معنی که بالاتر از احکام حقوقی است. زیرا موضوعات حقوقی طلب کرده می شود. اما موضوعات اخلاقی و ادبی به غیر طلب انسان با امر وجدان و محکمه ایمان اجرا می گردد، مثل سلام. پس از این آداب اجتماعی این دروس را باید آموخت و به دیگران تلقین باید کرد. حالاتی که سلام (دادن) مکروه است: بی شک سلام ازآداب اسلامی است، ولی در بعضی حالات مکروه است: 1. برای کسی که در مسجد انتظار نماز را دارد. 2. برای کسی که درحال تلاوت قرآن است. 3. برای کسی که در حال ذکر و اذکار است. 4. برای کسی که در حال خواندن نماز است. 5. برای کسی که در حال طهارت است. 6. برای کسی که حال غسل کردن (حمام) است. 7. برای کسی که در حال قتال است. 8. برای کسی که در حال گفتن تلبیه حج است. 9. برای کسی که در حال خطابه است. 10. برای کسی که در حال وعظ و نصیحت است. 11. برای کسی که مشغول به درس است. 12. برای کسی که در بحثی علمی شرکت دارد. 13. برای کسی که درحال گفتن أذان است. 14-برای کسی که در حال قضاوت کردن است. 15-برای کسی که مشغول قضای حاجت است. پس هرکسی که سلام داد دراین حالات (سلام دهنده) مستحق جواب نمی گردد. ( تربیة الاولاد فی الاسلام، 2/429 ). بدلیل قاعده فقهی: ( المَشغُولُ لا یُشغَل ). آن که مشغول کاری است، به کاری دیگری مشغول کرده نمی شود. درس هایی از آداب سلام: أ- اسلام در اصل ذات و طبیعت خویش دین صلح و سلام است. زیرا در اولین برخورد میان پیروانش درس صلح و احترام متقابل را می آموزاند. ب- در اولین برخورد انسانها را به اجرای حقوق متقابل آشنا می گرداند. ج- فراموش نباید کرد که این طرز برخورد میان انسانها، گوهر نایاب و دُرّی کمیابی است که صرفاً در اخلاق و آداب اسلامی نمایان و پدیدار می شود. در هیچ یک از افکار دنیا به جز پیروان ملت ابراهیمی(علیه الصلاة والسلام) معمول نبوده و نیست. د- سلام در عربی به معنی صلح است، این تحفه بیانگر این است که اسلام از اول ظهورش مبلّغ و مروِّج صلح بوده و هست. دعوت به صلح نه صرف با فرهنگ اعراب، بلکه با فرهنگ همه مسلمین جهان عجین و وسیله ای برای احترام متقابل تلقی گردید. آداب هفت گانه سوره حجرات: قرآن کريم آداب اجتماعي را درصورت هاي مختلف بيان نموده است که ذکر همه آن و يا اکثر آن به درازا مي انجامد، ما در اينجا صرفاً آداب هفت گانه اي که در سوره ي حُجرات ذکر گرديده به طور نمونه بيان مي کنيم: در اين سوره مسلمانها را به اجراي آدابي امر مي کند که سبب نظم اجتماع و اسباب بقاي خلافتشان مي گردد: آداب اول: عظمت امرخدا و پیامبر ﷺ: چنانچه می فرماید:  يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُقَدّ ِمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ  اى كسانى كه ايمان آورده ‏ايد! در برابر(امر) خدا و پيامبرش [در هيچ كارى] پيشى مجوييد و از خدا بترسید كه خدا شنوا و داناست. مراد این است که بر مسلمانان لازم است هیچ حکمی را برحکم خدا و پیغمیرش مقدم ندانند. زیرا ادب عالی ترین سرمایه است، دین مقدس اسلام اهمیت زیادی به مسأله ی رعایت آداب، و برخورد توأم با احترام و ادب با همه کس و هرگروه، تأکید نموده است. خلاصه سخن اینکه مسأله رعایت ادب در برابر همه گان بخش مهمی از دستورات اسلامی را شامل می شود. آداب دوم ـ حفظ حرمت پيامبر ﷺ :  يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَن تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَ أَنتُمْ لَا تَشْعُرُونَ ترجمه: "اى كسانى كه ايمان آورده ايد! صدايتان را بلند تراز صداى پيامبر مكنيد و همچنانكه بعضى از شما با بعضى ديگر بلند سخن مى گوييد با او به صداى بلند سخن مگوييد مبادا بى آنكه بدانيد كرده هايتان تباه شود." يعني: در برابرسنتهاي پيامبر از اقوال و روش هاي مخلوق خود داري کنيد. آداب سوم ـ تحقیق درامور: چنانچه می فرماید:  يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ  ترجمه: "اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد اگر فاسقى برايتان خبرى آورد دقيق بررسى كنيد مبادا به نادانى گروهى را آسيب برسانيد و [بعداً] از آنچه كرده‏ ايد پشيمان شويد." آداب چهارم ـ اصلاح در بين مردم:( وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِن فَاءتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ ترجمه: "و اگر دو طايفه از مؤمنان با هم بجنگند ميان آن دو طايفه اصلاح نمائيد و اگر [باز] يكى از آن دو بر ديگرى تعدى كرد با آن [طايفه اى] كه تعدى مى كند بجنگيد تا به فرمان خدا بازگردد پس اگر باز گشت ميان آنها داد گرانه سازش دهيد و عدالت كنيد كه خدا داد گران را دوست ميدارد." آداب پنجم ـ احترام ومحبت، اجتناب از اهانت:  يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَومٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن يَكُونُوا خَيْرًا مِّنْهُمْ وَ لَا نِسَاءٌ مِّن نِّسَاءٍ عَسَى أَن يَكُنَّ خَيْرًا مِّنْهُنَّ وَ لَا تَلْمِزُوا أَنفُسَكُمْ وَ لَا تَنَابَزُوا بِا لْأَلْقَابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَ مَن لَّمْ يَتُبْ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَترجمه: " اى كسانى كه ايمان آورده ايد نبايد قومى قوم ديگر را ريشخند كنند شايد آنها از اينها بهتر باشند و نبايد زنانى زنان [ديگر] را [ ريشخند كنند] شايد آنها از اينها بهتر باشند و از يكديگر عيب مگيريد و به همديگر لقبهاى زشت مدهيد چه نا پسنديده است نام زشت پس از ايمان و هر كه توبه نكرد آنان خود ستمكارند." دراين آيه خداوند از چند چيزمنع نموده است: الف) نهی از مسخره و اهانت ب) نهی از عیبجویی ج) نهی از القاب زشت آداب ششم ـ اجتناب از اسباب عداوت و دشمنی: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَ لَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِيمٌ  اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد از بسيارى گمانها بپرهيزيد كه پاره‏اى از گمانها گناه است و جاسوسى مكنيد و بعضى از شما غيبت بعضى را نكند آيا كسى از شما دوست دارد كه گوشت برادر مرده‏اش را بخورد از آن كراهت داريد [پس] از خدا بترسيد كه خدا توبه ‏پذير مهربان است. يك سلسله اعمال زشتي که در این آیه منع گردیده: الف) نهی ازبد گمانی ب) نهی از جستجوی عیب دیگران ج) نهي از نمامي(سخن چیني) د) نهی از غیبتآداب هفتم: معیار برتری ایمان وتقوی است: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍوَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ ترجمه:" اى مردم ما شما را از مرد و زنى آفريديم و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسايى متقابل حاصل كنيد در حقيقت ارجمند ترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست بى‏ ترديد خداوند دانا و آگاه است."
تبلیغات
ورود استاتید
ورود طلاب
لینک های مرتبط