منوی اصلی
Skip Navigation Links
عناوین آخرین مقالات
نظر سنجی
آمار بازدید سایت
مسؤلیت ومسؤلیت پذیری
بسم الله الرحمن الرحیم مسئولیت و مسئولیت پذیری مقدمه هر کسی را وظیفه و عملی است.....رشته ای پود و رشته ای تار است...وقـت پـرواز بــال و پــر بـایـد....که نه این کار چنگ و منقار است ...(پروین اعتصامی) ..انسان آفریده ای مسئول است. و با داشتن عقل بر سایر موجودات برتری یافته است. خداوند متعال به شرط پذیرش مسئولیت و تعهد، نعمات زیادی را به او بخشیده است. انسان محور اساسی در این جهان بوده و خداوند او را مأمور عمران و آبادی بر روی زمین و حمل امانت الهی قرار داده است. لذا این موجود مسئول باید به تعهداتش پایبند بوده تا موجبات خشنودی خداوند را فراهم نماید. مسئولیت پذیری یعنی قابلیت پذیرش، پاسخگویی و یا به عهده گرفتن کاری که از کسی درخواست می شود و شخص حق دارد که آن را بپذیرد و یا رد کند. مسئولیت با وظیفه تفاوت دارد ، وظیفه کاری است که یک نفر به دیگری محول می کند و باید حتما انجام بگیرد. وقتی از کسی می خواهید مسئولیتی را بپذیرد ، باید برای او کاملا مشخص شود که موضوع درخواست چیست و در برابر به عهده گرفتن آن، چه چیزی به دست می آورد . البته اجباری برای پذیرش این درخواست وجود ندارد . در واقع مسئولیت انتخابی آگاهانه است ؛ درست مثل قراردادی نانوشته که تمام اجزای آن برای طرفین مشخص است. اهمیت مسئولیت پذیری در قرآن مسئولیت و تعهد در لحظه لحظه های زندگی، حقیقتی غیر قابل انکار است. در قرآن کریم از کلمات متعددی به معنای مسئولیت یاد شده است که به چند مورد اکتفا می کنیم. 1- (إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولاً). [الأحزاب: 72] کلمه¬ی امانت در این آیه به معنای مسئولیت آمده است. و مقصود از ( الأمانة) بنا بر رأی جمهور مفسرین، انجام واجبات و تکالیف شرعی می¬باشد. 2- « وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً » (بقره/31) خداوند در زمین اقوامی را پس از یکدیگر به عنوان جانشين قرار می دهد كه اوامر و احكام الهي را اجرا کنند. مقصود از «خليفة» يا جانشین همان مسئولیت است که متوجه انسان می باشد. 3- « لاَ يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ» (بقره 286) خداوند متعال بندگان را به اوامر و اعمالی مکلف می سازد که در توان آنان باشد. و مقصود از تکلیف در آیه، مسئولیت می باشد. 4- {فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ} [الأعراف: 6] مردم و پیامبران نسبت به کار و مسئولیتی که آن را عهده دار شده اند مورد محاسبه قرار می گیرند. اهمیت مسئولیت در کلام رسول الله صلی الله علیه وسلم پیامبر- صلی الله علیه و آله و سلم- می¬فرماید: «كُلُّكُمْ رَاعٍ فَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، فَالأَمِيرُ الَّذِي عَلَى النَّاسِ رَاعٍ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ، وَالرَّجُلُ رَاعٍ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ، وَالمَرْأَةُ رَاعِيَةٌ عَلَى بَيْتِ بَعْلِهَا وَوَلَدِهِ وَهِيَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُمْ، وَالعَبْدُ رَاعٍ عَلَى مَالِ سَيِّدِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُ، أَلاَ فَكُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ». (بخاری/ش2554) «هر كدام از شما مسئول است، و از هريك از شما، درمورد زير دستانش سؤال خواهد شد. رهبر جامعه، مسئول رعيت خود مي باشد. مرد، مسئول خانواده و زير دستانش مي باشد. زن در خانه شوهر، مسئول زير دستان خود است. خدمتگذار، مسئول است و از او در مورد اموال صاحبش سؤال خواهد شد.آگاه باشید همه ی شما مسئول هستيد و از شما در مورد مسئوليتتان، سؤال خواهد شد». برداشت از حدیث 1- مقصود از راعی در حدیث هر انسان امانتدار و ملتزم و متعهد می باشد. لذا شخص مسئول کارهایی که به او محول شده است باید به درستی و خالصانه انجام دهد. زیرا که زیردستان شخص، چه مردم یا فرزندان یا ... باشند از شخص مسئول انتظار رفتار عادلانه و متعهدانه را نسبت به امور دین و دنیای خود دارند. چنان چه در قبال مسئولیتش وفای به عهد داشته باشد مستحق پاداش می¬گردد، در غیر این صورت هر یک از زیردستان حق خود را از او مطالبه نموده و در قیامت نیز باید پاسخگو باشد. در حدیث دیگری رسول خدا- صلی الله علیه و آله و سلم- می¬فرماید: «الْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى، وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ، وَخَيْرُ الصَّدَقَةِ عَنْ ظَهْرِ غِنًى، وَمَنْ يَسْتَعْفِفْ يُعِفَّهُ اللَّهُ، وَمَنْ يَسْتَغْنِ يُغْنِهِ اللَّهُ». ( صحیح بخاری/ ش 1427) «دست بالا (صدقه دهنده) از دست پايين (صدقه گيرنده) بهتر است. صدقه را نخست، از افرادي شروع كنيد كه تحت تكفل شما هستند. و بهترين صدقه، آنست كه (صدقه دهنده) از روي بي نيازي، آنرا (صدقه) دهد. (يعني طوري صدقه دهد كه خود، محتاج نشود). و هر کس از سؤال کردن (گدايي) خود داري کنند، خداوند او را حفظ ميکند، وهر کس اظهار بي نيازي کند، خداوند اورا بي نياز مي سازد». برداشت از حدیث 1- از جمله مسئولیت های خطیر مسلمان نسبت به هم¬نوعانش بخشیدن مال و صدقه به آنان است. انسان نسبت به اقارب و خویشاوندان نزدیک خود مانند همسر، فرزند و ... مسئول بوده و باید آنان را از جنبه¬ی مالی مستغنی گرداند به گونه¬ای که از دیگران درخواست بخشش نداشته باشند. 2- جایز نیست انسان کل اموال خود را صدقه دهد. زیرا در این صورت مجدداً باید از مردم درخواست کمک کند، و این اصل مسئولیت پذیری و تعهد انسان را زیر سؤال می¬برد. انواع مسئولیت مسئولیت در چهار جلوه رخ می نماید و حاصل آن مسئولیت فردی، مسئولیت خانوادگی، مسئولیت اجتماعی و مسئولیت الهی است که به ترتیب در قبال خود، خانواده، خدا وخلق خدا معنا می یابد. 1- مسئولیت فردی یا مسئولیت در قبال خود: منظور از مسئولیت فردی یا مسئولیت در قبال خود، آن است که آدمی حدود توانایی خویش را به درستی بشناسد و تا سرحد امکان، به پرورش خود اقدام نماید و به تعبیری دیگر حق خویشتن را بر خود ادا کند. به یقین هر گاه خط سیر زندگی او از چنین مراحلی عبور کند، موفقیت ها و کامیابی هایی که نصیب وی می شود، فصل درخشان و ارزنده ای از هویتش تکوین می یابد. 2- مسئولیت در قبال خانواده: خانواده اساس اجتماع را تشکیل می دهد وقرآن کریم اهمیت زیادی بدان داده است. چنان چه خانواده اصلاح شود جامعه به صلاح می رسد و در صورت فساد خانواده جامعه نیز به فساد کشیده می شود. احکام زیادی درباره خانواده و زیرمجموعه های آن در قرآن ذکر شده است از جمله: مسئولیت در قبال والدین، مسئولیت مرد نسبت به همسر، مسئولیت زن در قبال شوهر و مسئولیت در قبال فرزندان. 3- مسئولیت در قبال خداوند: این نوع از مسئولیت یعنی این که انسان با خالقش ارتباطی خالصانه داشته باشد و او را ناظر بر اعمال و رفتارش بداند. که به دو نوع تقسیم می شود: 1- مسئولیت اعتقادی: مقصود از این نوع مسئولیت یعنی باور داشتن به ارکان شش گانه ایمان که شامل: ایمان به خدا، فرشتگان، کتاب های آسمانی، پیامبران، قیامت و قضاء و قدر است. 2- مسئولیت سلوکی ( رفتاری): که شامل محافظت بر ارکان پنجگانه¬ی اسلام می باشد که عبارتند از:شهادتین، نماز، روزه، زکات و حج. 4- مسئولیت در قبال اجتماع: قرآن کریم نقش فرد را در نظام اجتماعی به وضوح بیان کرده است. انسان به تنهایی قادر به زندگی کردن نیست، بلکه فرد باید در خانواده و در اجتماع نقش به سزایی داشته باشد و مسئولیت های اجتماعی را جهت عمران جامعه خود به عهده گیرد. از جمله مسئولیت های مهم انسان در خارج از خانه شامل: مسئولیت در قبال همسایه، مسئولیت در قبال خویشاوندان و نهایتا احساس مسئولیت درباره جامعه می باشد. برخی از اهداف مهم مسئولیت: خداوند متعال از مسئولیتی که بر دوش بندگانش نهاده است، اهداف بزرگی دارد که لازم است انسان مسئولیت پذیر، آن ها را بداند. این اهداف عبارتند از: 1- تحقق عبودیت: هدف اساسی از وجود انسان در جهان عبادت کردن خداوند می باشد. خداوند متعال در این باره می فرماید: « و ما خلقتُ الجنّ و الانسَ إلّا ليَعبُدُون» (ذاریات/ 56) عبودیت تنها منحصر در خواندن نماز، روزه گرفتن و ... نيست، بلكه انسان مؤمن باید تمامی اعمال ظاهری و باطنی و اقوالش جنبه¬ی عبادی داشته باشد. 2- رضایت خداوند: از مهم ترین اهداف مسئولیت، جلب رضایت باریتعالی است. مسئولیت پذیری باعث می شود انسان کار خود را با همت مضاعف انجام دهد و از منهج خداوند پیروی کند. در این باره خداوند می فرماید: « يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ » (آل عمران/16) 3- سعادت و خوشبختی: هدف انسان از انجام کار و به دوش کشیدن مسئولیت، فقط رسیدن به خوشبختی است. سعادت چنان چه در قرآن ذکر شده است در سایه ی ایمان صحیح و عمل صالح تحقق می یابد. « مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً » ( نحل/97) "هر کس چه زن و چه مرد، کار شايسته اي انجام دهد و مؤمن باشد به او زندگي پاکيزه وخوشايندي ميبخشيم." فواید مسئولیت پذیری و برخی از آثار برجسته¬ی آن: 1) تقویت حس کفایت و لیاقت در زندگی تقویت حس کفایت و لیاقت زمانی پدید می آید که هر یک از ما احساس می کنیم لیاقت ذاتی خویش را به ظهور رسانده ایم و با قبول تعهد و مسئولیت به قله افتخار «خودباوری» دست یافته ایم. 2) احساس نشاط درونی و شادابی معنوی ملک الشعرای بهار دراین باره می گوید: ور به مکتب وظیفه نشناسی اوسـتاد و خلیــفه نشناســی نه وظـیفه شنـاخته نه عمـل گول و نادان و مست ولایعقل نـه امانـت نـه حـس ملیـت نه وظـیفه نـه پاکــی نیــت 3) ایجاد و افزایش حس قدرشناسی از زندگی مسئولیت پذیری و تعهد و توجه به وظایف خویش در زندگی، حس قدرشناسی به انسان می بخشد، زیرا آنان که با زحمت و تلاش و سخت¬کوشی و قبول مسئولیت به زندگی خود رشد و بالندگی بخشیده اند، بیش از دیگران شاکر نعمت ها و قدرشناس الطاف الهی هستند. 4) هدفمندبودن ، داشتن برنامه ریزی و تصمیم گیری های مناسب در زندگی 5) گسترش ارتباطات مناسب با دیگران 6) آمادگی برای ایفای مسئولیت های بزرگ انجام هر وظیفه و مسئولیتی، رضایت درونی به انسان می بخشد و افزون بر آن، بر اعتماد به نفس انسان می افزاید و او را برای قبول مسئولیت های مهم تر آماده و مطمئن می سازد. «برایتون» جلال و افتخار حقیقی در زندگی را این گونه ترسیم می کند: «بزرگی و عظمت واقعی انسان در آن نیست که شخصی در طلب آسایش و لذت یا کسب مقام و شهرت برای نفس خود باشد، بلکه جلال و افتخار حقیقی هر کس عبارت از آن است که وظایف و تکالیف شخصی خویش را به درستی انجام دهد.» چکیده بحث: مسئولیت استعدادی فطری است که خداوند آن را در انسان نهادینه کرده است تا در قبال کار نیکی که انجام می دهد پاداش گیرد و در ازاء کار بد مستحق عقاب گردد. انسان در قبال تمامی تصرفات، افعال و اقوالش مسئول است. استقبال از «مسئولیت» و توجه به «تعهد» و «تکلیف» به ویژه در عرصه ارتباط با پروردگار و آفریده های الهی بیانگر گستره شخصیت انسان و تفاوت او با جمادات، نباتات و حیوانات است. پاسخ به ندای «یا ایها الذین آمنوا» و «یا ایها الناس» یعنی قبول مسئولیت بندگی و عبودیت، یادآور این حقیقت درخشان و دلرباست که انسان دارای «احساس و عاطفه» و «اندیشه و شناخت» است، خردمندانه می بیند، اندیشمندانه تصمیم می گیرد و آگاهانه انجام می دهد و با انجام وظیفه خویش گاه برتر از فرشتگان و ملائک، به مقام خلیفه الهی نائل می¬آید. محمد طالبی
تبلیغات
ورود استاتید
ورود طلاب
لینک های مرتبط